Kuratela co to

Kuratela to ustanowiona przez sąd lub inny uprawniony organ forma ochrony albo wsparcia osoby, jej majątku lub określonego interesu prawnego. Kurator działa tylko w zakresie wskazanym w ustawie i orzeczeniu, dlatego nie zawsze reprezentuje daną osobę ani nie odbiera jej samodzielności. Pojęcie to trzeba odróżnić od opieki prawnej i nadzoru kuratora sądowego.

Co to jest kuratela w świetle prawa?

Kuratela to celowo ograniczona forma ochrony prawnej ustanawiana w przypadkach wskazanych przez ustawę. Oznacza to, że kurator nie otrzymuje ogólnej władzy nad człowiekiem, rodziną lub majątkiem, lecz wykonuje zadania potrzebne do ochrony konkretnej osoby albo interesu.

Podstawowe zasady kurateli wynikają z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, dalej: KRO. Zgodnie z tym aktem kuratora ustanawia się w przypadkach przewidzianych przez prawo, a w sprawach nieuregulowanych stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące opieki.

Kuratela może dotyczyć między innymi:

• osoby ubezwłasnowolnionej częściowo;
• pełnoletniej osoby z niepełnosprawnością potrzebującej wsparcia;
• osoby nieobecnej, która nie może prowadzić swoich spraw;
• dziecka poczętego, lecz jeszcze nieurodzonego;
• spadku, którego spadkobiercy jeszcze nie objęli;
• osoby prawnej, która nie ma organu uprawnionego do reprezentacji;
• strony postępowania, której miejsce pobytu nie jest znane;
• konkretnej czynności albo pojedynczego interesu prawnego.

Zakres kurateli zależy od jej podstawy. Jeden kurator może jedynie pomagać w kontaktach z urzędami, drugi reprezentować osobę w konkretnej sprawie sądowej, a trzeci zabezpieczać majątek lub doprowadzić do powołania zarządu spółki.

Kuratela nie zawsze jest związana z chorobą, niepełnosprawnością albo ubezwłasnowolnieniem. Może zostać ustanowiona również dlatego, że dana osoba jest nieobecna, nie można ustalić jej miejsca pobytu albo powstał konflikt interesów uniemożliwiający zwykłą reprezentację.

Kurator nie staje się właścicielem majątku ani osobą uprawnioną do dowolnego decydowania o życiu podopiecznego. Jego kompetencje wynikają z ustawy, postanowienia sądu oraz wydanego zaświadczenia i nie mogą być rozszerzane według uznania kuratora.

Kuratela ma służyć ochronie interesów osoby, dla której została ustanowiona. Nie jest karą, środkiem dyscyplinującym ani sposobem na przejęcie kontroli nad dorosłym człowiekiem wyłącznie dlatego, że rodzina nie akceptuje jego decyzji.

Kuratela, opieka i nadzór kuratora – czym się różnią?

Kuratela jest zwykle węższa od opieki prawnej i obejmuje zadania wskazane przez sąd. Nadzór kuratora sądowego nad rodziną albo osobą skazaną jest natomiast inną instytucją: służy kontroli, wsparciu i wykonywaniu orzeczenia, a nie reprezentowaniu osoby w czynnościach prawnych.

Opieka prawna jest zasadniczo bardziej kompleksowa. Dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej ustanawia się opiekuna, natomiast dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo – kuratora.

Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i jej majątkiem oraz reprezentuje ją w granicach wynikających z przepisów. Kurator może być ustanowiony tylko do określonej sprawy, rodzaju spraw albo udzielania wsparcia bez przejmowania samodzielności podopiecznego.

Potoczne określenie „rodzina ma kuratelę” zazwyczaj oznacza nadzór kuratora rodzinnego orzeczony na przykład przy ograniczeniu władzy rodzicielskiej. Kurator odwiedza rodzinę, sprawdza sytuację dziecka, rozmawia z rodzicami i składa sądowi sprawozdania, ale nie zostaje przedstawicielem dziecka ani nie podejmuje za rodziców wszystkich decyzji.

Podobnie kurator sprawujący dozór nad osobą skazaną nie jest jej reprezentantem. Kontroluje wykonywanie obowiązków, może udzielać wskazówek i przekazuje sądowi informacje o przebiegu okresu próby.

Z kolei pełnomocnika ustanawia co do zasady sama zainteresowana osoba. Kuratora powołuje sąd albo inny uprawniony organ, ponieważ zachodzi ustawowa potrzeba szczególnej ochrony.

Kiedy ustanawia się kuratelę dla osoby dorosłej?

Kuratela dla osoby dorosłej może być związana z częściowym ubezwłasnowolnieniem albo potrzebą wsparcia wynikającą z niepełnosprawności. Są to dwie odrębne sytuacje, które wywołują inne skutki dla zdolności do samodzielnego podejmowania czynności prawnych.

Kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej

Ubezwłasnowolnienie częściowe może zostać orzeczone wobec osoby pełnoletniej, która ze względu na swój stan potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw, ale jej sytuacja nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Samo orzeczenie ubezwłasnowolnienia należy do sądu okręgowego.

Po uprawomocnieniu się postanowienia sąd przesyła jego odpis do sądu opiekuńczego, aby ustanowiono kuratora. Osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, ale nie traci możliwości samodzielnego wykonywania wszystkich codziennych czynności.

Kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej reprezentuje ją i zarządza jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy wyraźnie tak postanowi. Nie można więc na podstawie samego określenia „kurator” zakładać, że ma prawo sprzedać mieszkanie, wypłacić oszczędności albo występować w każdej sprawie podopiecznego.

Dokładne skutki ubezwłasnowolnienia wynikają również z ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przy ważniejszych umowach może być potrzebna zgoda przedstawiciela ustawowego, natomiast określone codzienne czynności osoba częściowo ubezwłasnowolniona może wykonywać samodzielnie.

Przykład: pan Jan został częściowo ubezwłasnowolniony z powodu poważnych zaburzeń utrudniających mu ocenę skomplikowanych umów. Sąd ustanowił jego siostrę kuratorem, ale zakres postanowienia nie obejmuje samodzielnego zarządzania całym majątkiem pana Jana; siostra nie może więc uznać, że wolno jej dowolnie dysponować jego rachunkiem bankowym.

Kurator dla osoby z niepełnosprawnością

Pełnoletnia osoba z niepełnosprawnością może otrzymać kuratora, jeżeli potrzebuje wsparcia w prowadzeniu wszystkich spraw, spraw określonego rodzaju albo załatwieniu jednej wskazanej sprawy. Taka kuratela nie oznacza ubezwłasnowolnienia i sama nie ogranicza zdolności do czynności prawnych.

Sąd może powierzyć kuratorowi na przykład pomoc w:

• korespondencji z urzędami;
• składaniu wniosków o świadczenia;
• organizowaniu leczenia lub rehabilitacji;
• kontaktach z bankiem albo zarządcą budynku;
• prowadzeniu określonych spraw majątkowych;
• załatwieniu jednej czynności wymagającej szczególnego wsparcia.

Kurator jest uprawniony do reprezentowania osoby z niepełnosprawnością tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi. Sąd powinien dokładnie określić sprawę albo grupę spraw, w których reprezentacja jest dopuszczalna.

Osoba z niepełnosprawnością może wskazać kandydata na kuratora. Kandydat musi być pełnoletni, wyrazić zgodę i posiadać cechy pozwalające uznać, że prawidłowo wykona obowiązki.

Przy wyborze kuratora sąd bierze pod uwagę sposób funkcjonowania zainteresowanej osoby, jej możliwości komunikacyjne i rzeczywiste potrzeby. Kurator ma uzgadniać z nią sposób prowadzenia spraw oraz informować o podejmowanych działaniach, aby mogła nadal uczestniczyć w podejmowaniu decyzji.

Przykład: pani Anna porusza się na wózku i ma trudności z osobistym załatwianiem spraw w kilku instytucjach, ale samodzielnie podejmuje decyzje i rozumie ich skutki. Sąd może ustanowić kuratora do wsparcia w sprawach urzędowych bez ograniczania jej zdolności prawnej i bez przekazywania kuratorowi kontroli nad całym majątkiem.

Jakie inne rodzaje kurateli występują?

Kurator może zostać ustanowiony także dla osoby nieobecnej, dziecka poczętego, spadku, osoby prawnej albo strony postępowania. Każda z tych kurateli ma odrębny cel i nie daje takich samych uprawnień.

Kurator dla osoby nieobecnej

Jeżeli osoba z powodu nieobecności nie może prowadzić swoich spraw, nie ma pełnomocnika albo jej pełnomocnik nie działa prawidłowo, sąd może ustanowić kuratora. Jego zadaniem jest ochrona praw osoby nieobecnej, ustalenie miejsca jej pobytu i poinformowanie jej o stanie prowadzonych spraw.

Wniosek może złożyć osoba, która ma interes w ochronie spraw nieobecnego, na przykład członek rodziny, współwłaściciel lub wierzyciel. Właściwy jest sąd opiekuńczy ostatniego miejsca zamieszkania albo pobytu osoby nieobecnej.

Kurator dla dziecka poczętego

Dla dziecka poczętego, lecz jeszcze nieurodzonego, można ustanowić kuratora, jeżeli jest to potrzebne do ochrony jego przyszłych praw. Może chodzić na przykład o interesy związane ze spadkiem lub darowizną.

Taka kuratela ustaje z chwilą urodzenia się dziecka. Sądem właściwym jest sąd ustalany według miejsca zamieszkania albo pobytu matki.

Kurator procesowy

Kurator procesowy jest ustanawiany dla potrzeb konkretnego postępowania, na przykład gdy miejsce pobytu pozwanego nie jest znane. Odbiera pisma, podejmuje czynności procesowe i broni interesów reprezentowanej osoby w granicach danej sprawy.

Nie otrzymuje prawa do prowadzenia wszystkich spraw życiowych nieobecnego. Jego umocowanie jest związane z postępowaniem, w którym został ustanowiony.

Kurator spadku

Do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę sąd może ustanowić kuratora spadku. Kurator zabezpiecza majątek, ustala jego skład, zarządza nim pod nadzorem sądu oraz podejmuje czynności konieczne do zachowania jego wartości.

Kurator spadku nie staje się spadkobiercą ani właścicielem rzeczy. Zarządza masą spadkową do czasu, gdy zostanie ona objęta przez osoby uprawnione.

Kurator osoby prawnej

Jeżeli osoba prawna, na przykład fundacja, stowarzyszenie albo spółka, nie może prowadzić spraw z powodu braku organu uprawnionego do reprezentacji, sąd może ustanowić kuratora. Kurator reprezentuje podmiot w określonych granicach i powinien dążyć do powołania brakującego organu, uzupełnienia jego składu albo – gdy jest to konieczne – likwidacji osoby prawnej.

Kuratora osoby prawnej ustanawia sąd rejestrowy właściwy ze względu na jej obecną lub ostatnią siedzibę. Niektóre ważne czynności, zwłaszcza dotyczące przedsiębiorstwa lub nieruchomości, wymagają dodatkowego zezwolenia sądu.

Kurator lub reprezentant dziecka

Dziecko może potrzebować odrębnej reprezentacji, gdy rodzice nie mogą działać w jego imieniu, w szczególności z powodu konfliktu interesów. Aktualne przepisy w wielu takich sytuacjach posługują się określeniem reprezentant dziecka, którym co do zasady jest odpowiednio przygotowany adwokat lub radca prawny.

Nie należy mylić reprezentanta dziecka z kuratorem rodzinnym sprawującym nadzór. Reprezentant występuje w imieniu dziecka w konkretnej sprawie, natomiast kurator rodzinny kontroluje i wspiera wykonywanie orzeczenia sądu.

Jak ustanowić kuratora i do jakiego sądu złożyć wniosek?

Wniosek o kuratelę składa się zasadniczo do sądu opiekuńczego właściwego dla miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której sprawa dotyczy. Sądem opiekuńczym jest sąd rodzinny, działający w praktyce jako właściwy wydział sądu rejonowego.

Postępowanie zależy od rodzaju kurateli. Kuratora dla osoby prawnej ustanawia sąd rejestrowy, kuratora spadku – sąd spadku, a kuratora procesowego – sąd prowadzący daną sprawę.

Wniosek powinien zawierać:

1. oznaczenie właściwego sądu;
2. dane wnioskodawcy i osoby, której dotyczy kuratela;
3. opis sytuacji uzasadniającej ustanowienie kuratora;
4. dokładne wskazanie spraw wymagających pomocy lub reprezentacji;
5. dane proponowanego kandydata, jeżeli został wskazany;
6. uzasadnienie, dlaczego wybrana osoba prawidłowo wykona obowiązki;
7. listę załączników i dowodów;
8. podpis wnioskodawcy.

Do pisma można dołączyć dokumentację medyczną, orzeczenie o niepełnosprawności, korespondencję urzędową, informacje o majątku oraz pisemną zgodę kandydata. Zakres dokumentów powinien odpowiadać rzeczywistemu celowi postępowania – nie zawsze konieczne jest przedstawienie pełnej historii zdrowia.

W przypadku kuratora dla osoby z niepełnosprawnością wniosek składa przede wszystkim sama zainteresowana osoba. Za jej zgodą może zrobić to również uprawniona organizacja pozarządowa, a jeżeli stan osoby wyłącza możliwość złożenia wniosku lub wyrażenia zgody, sąd może wszcząć postępowanie z urzędu.

Sąd powinien wysłuchać osobę z niepełnosprawnością z uwzględnieniem jej potrzeb komunikacyjnych. Odstąpienie od wysłuchania jest możliwe tylko wtedy, gdy lekarz potwierdzi brak możliwości jakiegokolwiek porozumienia się; sąd może ponadto zarządzić wywiad kuratora sądowego albo zasięgnąć opinii biegłego.

Ile kosztuje wniosek o kuratelę?

Zgodnie z ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych ogólna opłata od wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe wynosi 100 zł, jeżeli przepis szczególny nie przewiduje zwolnienia. Opłaty nie pobiera się między innymi od pisma będącego podstawą wszczęcia przez sąd postępowania z urzędu.

Sposób wszczęcia i koszty zależą od konkretnego rodzaju kurateli. Przed złożeniem pisma należy sprawdzić aktualną ustawę, informacje właściwego sądu i możliwość zwolnienia od kosztów, ponieważ stawki oraz ustawowe zwolnienia mogą się zmienić.

Jakie prawa i obowiązki ma kurator?

Kurator może wykonywać tylko te zadania, które wynikają z ustawy i orzeczenia o jego ustanowieniu. Nie wolno mu przekraczać zakresu umocowania, działać dla własnej korzyści ani ignorować woli i interesów osoby objętej kuratelą.

Do typowych zadań kuratora mogą należeć:

• udzielanie pomocy przy podejmowaniu decyzji;
• reprezentowanie w określonej sprawie;
• wyrażanie wymaganej zgody na czynność prawną;
• zarządzanie wskazanymi składnikami majątku;
• składanie wniosków i odbieranie korespondencji;
• zabezpieczenie majątku lub prawa;
• informowanie podopiecznego o podejmowanych działaniach;
• składanie sądowi sprawozdań i wyjaśnień.

Reprezentacja nie jest automatycznym elementem każdej kurateli. W przypadku osoby z niepełnosprawnością oraz osoby częściowo ubezwłasnowolnionej konieczne jest sprawdzenie, czy sąd przyznał kuratorowi prawo działania w imieniu tej osoby i w jakich dokładnie sprawach.

Kurator powinien dochować należytej staranności, unikać konfliktu interesów i chronić majątek podopiecznego. Do dokonania ważniejszych czynności może być potrzebne zezwolenie sądu opiekuńczego, zwłaszcza gdy stosuje się odpowiednio przepisy o opiece.

Osoba pełniąca funkcję kuratora może otrzymać wynagrodzenie, jeżeli zwróci się o jego przyznanie. Co do zasady pokrywa się je z dochodów lub majątku osoby objętej kuratelą, a jeżeli nie ma ona odpowiednich środków – przez osobę, która żądała ustanowienia kuratora; wynagrodzenie może nie zostać przyznane, gdy nakład pracy był nieznaczny.

Kurator nie może uznać, że pokrewieństwo zwalnia go z rozliczania działań. Jeżeli sąd nałoży obowiązek składania sprawozdań lub rachunków, trzeba przedstawiać dokumenty, zestawienia wydatków i informacje o sytuacji osoby objętej kuratelą.

Kiedy kuratela ustaje i jak zmienić kuratora?

Kuratela co do zasady ustaje, gdy zostanie osiągnięty jej cel albo zniknie przyczyna, dla której została ustanowiona. Jeżeli kurator został powołany do jednej sprawy, jego funkcja kończy się po jej załatwieniu.

Przykładowo:

• kuratela osoby częściowo ubezwłasnowolnionej ustaje po uchyleniu ubezwłasnowolnienia;
• kuratela dziecka poczętego ustaje z chwilą jego urodzenia;
• kuratela do pojedynczej czynności kończy się po jej wykonaniu;
• kuratela osoby nieobecnej może zostać uchylona po jej odnalezieniu lub ustanowieniu właściwego pełnomocnika;
• kuratela osoby prawnej kończy się po powołaniu właściwego organu, likwidatora albo zakończeniu celu określonego przez sąd.

Osoba z niepełnosprawnością może żądać uchylenia ustanowionej dla niej kurateli. Jest to istotna różnica względem ubezwłasnowolnienia, które może zostać uchylone lub zmienione wyłącznie w odrębnym postępowaniu prowadzonym przez sąd.

Jeżeli kurator nie wykonuje obowiązków, działa przeciwko interesom podopiecznego, nie rozlicza majątku albo powstał poważny konflikt, można zwrócić się do sądu o jego zmianę lub zwolnienie. W piśmie należy opisać konkretne uchybienia i przedstawić dowody, a nie ograniczać się do stwierdzenia, że relacje osobiste są złe.

Typowe błędy

• utożsamianie kurateli z całkowitym ubezwłasnowolnieniem;
• przekonanie, że każdy kurator może dysponować całym majątkiem;
• mylenie kuratora prawnego z kuratorem rodzinnym sprawującym nadzór;
• nazywanie każdego pracownika kuratorskiej służby sądowej opiekunem prawnym;
• składanie wniosku bez wskazania, w jakich sprawach potrzebna jest pomoc;
• żądanie kurateli wyłącznie dlatego, że rodzina nie akceptuje decyzji dorosłej osoby;
• wybór kandydata pozostającego w konflikcie interesów z podopiecznym;
• niewskazanie zgody osoby z niepełnosprawnością, gdy przepisy jej wymagają;
• przekraczanie przez kuratora zakresu przyznanej reprezentacji;
• brak rachunków, sprawozdań i dokumentacji wydatków;
• przyjmowanie, że kuratela trwa zawsze do końca życia;
• pomijanie prostszych rozwiązań, takich jak pełnomocnictwo, pomoc społeczna lub wsparcie faktyczne.

Odpowiadając na pytanie, co to jest kuratela, należy zawsze ustalić jej konkretny rodzaj, ponieważ inne zadania ma kurator osoby z niepełnosprawnością, inne kurator procesowy, a jeszcze inne kurator spadku lub osoby prawnej. Wniosek składa się do właściwego sądu opiekuńczego, sądu prowadzącego sprawę albo sądu rejestrowego; tekst ma charakter informacyjny, nie jest poradą prawną, a indywidualną sytuację należy skonsultować z prawnikiem lub właściwym sądem.

FAQ