Jak zachować się w trakcie przesłuchania?

Podczas przesłuchania najpierw ustal, w jakim charakterze występujesz, uważnie przeczytaj pouczenie i odpowiadaj wyłącznie na podstawie tego, co rzeczywiście pamiętasz. Świadek ma obowiązek mówić prawdę, natomiast podejrzany może odmówić wyjaśnień lub odpowiedzi. Przed podpisaniem protokołu trzeba przeczytać każde zdanie i zażądać poprawienia nieścisłości.

W jakim charakterze jesteś przesłuchiwany?

Najważniejsze jest ustalenie, czy jesteś świadkiem, pokrzywdzonym przesłuchiwanym jako świadek, czy podejrzanym. Poszczególne role wiążą się z innymi obowiązkami, dlatego przed rozpoczęciem odpowiedzi należy poprosić o jednoznaczne wskazanie charakteru przesłuchania.

Podstawowe zasady określa ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, dalej: KPK. Podejrzanym jest osoba, której przedstawiono zarzut popełnienia przestępstwa albo której postawiono zarzut bez wydawania odrębnego postanowienia i rozpoczęto jej przesłuchanie w takim charakterze.

Rola podczas przesłuchania	Podstawowy obowiązek	Prawo do milczenia	Odpowiedzialność za nieprawdę
Świadek	Stawić się i zgodnie z prawdą opisać znane okoliczności	Tylko w przypadkach określonych przez ustawę	Może odpowiadać karnie za fałszywe zeznania
Pokrzywdzony przesłuchiwany jako świadek	Mówić prawdę i odpowiadać zgodnie z zasadami dotyczącymi świadka	Na zasadach właściwych dla świadka	Może odpowiadać za fałszywe zeznania
Podejrzany	Stawić się, jeżeli otrzymał prawidłowe wezwanie, i poddać się wymaganym czynnościom	Może odmówić wyjaśnień lub odpowiedzi bez podawania przyczyny	Nie podlega obowiązkowi prawdomówności właściwemu świadkowi
Oskarżony	Uczestniczyć w postępowaniu na zasadach określonych przez sąd	Może odmówić wyjaśnień lub odpowiedzi	Składa wyjaśnienia, a nie zeznania świadka

Świadek ma obowiązek stawić się na wezwanie Policji, prokuratora albo sądu i złożyć zeznania, chyba że przysługuje mu prawo odmowy. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo może skutkować karą pieniężną do 3000 zł, zatrzymaniem i przymusowym doprowadzeniem.

Podejrzany ma zupełnie inną pozycję. Może składać wyjaśnienia, ale ma również prawo odmówić ich składania w całości albo odmówić odpowiedzi na wybrane pytania bez konieczności uzasadniania swojej decyzji.

Pokrzywdzony jest stroną postępowania przygotowawczego, ale podczas opisywania zdarzenia jest najczęściej przesłuchiwany w charakterze świadka. Oznacza to, że powinien zeznawać zgodnie z prawdą i nie może celowo pomijać istotnych informacji tylko dlatego, że uważa je za niekorzystne dla swojej sprawy.

Przed rozpoczęciem czynności warto zadać proste pytanie: „W jakim charakterze jestem przesłuchiwany?”. Jeżeli pada odpowiedź, że jako świadek, mimo że pytania zaczynają dotyczyć możliwej odpowiedzialności tej osoby, należy rozważyć skorzystanie z prawa do uchylenia się od odpowiedzi i konsultację z adwokatem.

Przykład: pan Kamil został wezwany jako świadek w sprawie nieprawidłowości finansowych w firmie. Podczas przesłuchania pytania zaczęły dotyczyć przelewów, które sam zatwierdzał; zanim przedstawi szczegółowe odpowiedzi, powinien ocenić, czy nie narażają go one na odpowiedzialność karną i czy nie może skorzystać z prawa do odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie.

Jak przygotować się do przesłuchania?

Dobre przygotowanie nie polega na nauczeniu się jednej wersji wydarzeń, lecz na uporządkowaniu faktów i poznaniu swoich praw. Należy sprawdzić wezwanie, ustalić rolę procesową, odtworzyć chronologię i rozważyć konsultację z prawnikiem, jeżeli odpowiedzi mogą mieć poważne konsekwencje.

Na wezwaniu trzeba sprawdzić:

• nazwę organu prowadzącego sprawę;
• adres i numer pokoju;
• datę oraz godzinę przesłuchania;
• sygnaturę sprawy;
• charakter wezwania;
• informacje o skutkach niestawiennictwa;
• dokumenty, które należy przynieść.

Nie należy ignorować wezwania, nawet jeżeli termin jest niedogodny. W razie choroby, zaplanowanego zabiegu lub innej poważnej przeszkody trzeba możliwie szybko skontaktować się z organem, wyjaśnić sytuację i przedstawić wymagane usprawiedliwienie.

Świadek, który nie może stawić się z powodu choroby, niepełnosprawności lub innej przeszkody niemożliwej do pokonania, może zostać przesłuchany w miejscu pobytu. Nie oznacza to jednak, że samodzielnie decyduje o niestawiennictwie – sposób przeprowadzenia czynności ustala właściwy organ.

Przed przesłuchaniem można przygotować prywatną chronologię wydarzeń. Powinna zawierać daty, miejsca, uczestników, kolejność zdarzeń oraz wskazanie, które informacje wynikają z osobistej obserwacji, a które zostały przekazane przez inne osoby.

Notatka ma pomóc uporządkować pamięć, ale nie powinna być scenariuszem wyuczonych odpowiedzi. Naturalne różnice w pamięci są czymś innym niż uzgodnienie zeznań z innymi świadkami albo celowe dopasowanie relacji do oczekiwanego wyniku sprawy.

Przedstawiając dokumenty, trzeba zachować ich oryginalną treść. Nie wolno poprawiać dat, usuwać części korespondencji, montować nagrań ani przygotowywać materiału w sposób zniekształcający jego znaczenie.

Do przesłuchania warto zabrać:

• dokument tożsamości;
• otrzymane wezwanie;
• okulary, aparat słuchowy lub inne potrzebne pomoce;
• informacje o przyjmowanych lekach i ograniczeniach zdrowotnych;
• dokumenty, o których przyniesienie poprosił organ;
• dane ustanowionego obrońcy albo pełnomocnika.

Osoba niewładająca wystarczająco językiem polskim ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza. Nie powinna rezygnować z tłumaczenia tylko dlatego, że rozumie podstawowe zwroty, jeżeli nie jest w stanie swobodnie zrozumieć pytań prawnych lub precyzyjnie opisać zdarzenia.

Jeżeli wezwanie dotyczy skomplikowanej sprawy gospodarczej, wypadku, przemocy, znacznego majątku albo sytuacji, w której świadek może sam zostać podejrzanym, wcześniejsza konsultacja z prawnikiem może zapobiec nieodwracalnym błędom.

Jak zachować się w trakcie przesłuchania?

Podczas przesłuchania należy mówić spokojnie, precyzyjnie i tylko o faktach, które rzeczywiście się pamięta. Nie trzeba odpowiadać natychmiast, zgadywać ani potwierdzać sformułowania przesłuchującego tylko po to, aby czynność szybciej się zakończyła.

Kodeks postępowania karnego wymaga, aby osobie przesłuchiwanej najpierw umożliwiono swobodne wypowiedzenie się. Dopiero później mogą być zadawane pytania służące uzupełnieniu, wyjaśnieniu lub sprawdzeniu jej relacji.

1. Uważnie przeczytaj pouczenie

Nie podpisuj pouczenia bez przeczytania. Jeżeli określenie jest niezrozumiałe, poproś o wyjaśnienie prostym językiem, zwłaszcza w zakresie prawa do odmowy zeznań, odmowy odpowiedzi, udziału prawnika i odpowiedzialności za nieprawdę.

Brak prawidłowego pouczenia albo błędne pouczenie nie powinny wywoływać negatywnych skutków procesowych dla osoby, która powinna zostać poinformowana. W praktyce znacznie bezpieczniej jest jednak zgłosić wątpliwość od razu.

2. Zacznij od własnej relacji

Podczas swobodnej wypowiedzi opowiedz zdarzenie chronologicznie. Zacznij od tego, gdzie byłeś, dlaczego się tam znalazłeś, co widziałeś lub słyszałeś i co wydarzyło się później.

Nie próbuj od razu interpretować motywów innych osób. Zdanie „mężczyzna włożył przedmiot do kieszeni” opisuje obserwację, natomiast „mężczyzna chciał dokonać kradzieży” jest już oceną zamiaru.

3. Odpowiadaj tylko na zadane pytanie

Odpowiedź powinna być pełna, ale nie musi obejmować wszystkich luźno związanych historii. Nadmierne rozwijanie tematów zwiększa ryzyko pomyłek, nieporozumień i wprowadzenia do protokołu informacji nieistotnych dla sprawy.

Jeżeli pytanie wymaga odpowiedzi „tak” albo „nie”, ale żadna z tych odpowiedzi nie przedstawia sytuacji uczciwie, wyjaśnij, że potrzebne jest doprecyzowanie.

4. Oddziel to, co widziałeś, od tego, co usłyszałeś

Wyraźnie zaznaczaj źródło wiedzy. Można powiedzieć: „Widziałem, że wyszedł z budynku” albo „O tym, co wydarzyło się wcześniej, powiedziała mi pani Anna”.

Informacja zasłyszana może mieć znaczenie, ale nie powinna być przedstawiana jako osobista obserwacja. Organ musi wiedzieć, które fakty świadek zauważył samodzielnie, a które zna z relacji innych osób.

5. Mów „nie pamiętam”, gdy nie pamiętasz

Brak pamięci jest dopuszczalną odpowiedzią, jeżeli jest zgodny z prawdą. Nie należy wypełniać luk przypuszczeniem tylko dlatego, że przesłuchujący oczekuje konkretnej godziny, koloru albo kolejności.

Dobrze jest odróżnić „nie pamiętam” od „nie wiem”. Pierwsze oznacza, że informacja mogła być kiedyś znana, ale nie można jej obecnie odtworzyć; drugie oznacza, że dana osoba w ogóle nie posiadała tej wiedzy.

6. Poproś o powtórzenie niezrozumiałego pytania

Masz prawo poprosić o powtórzenie, uproszczenie albo podzielenie wielowątkowego pytania. Nie odpowiadaj, dopóki nie jesteś pewien, czego dotyczy pytanie.

Pytania sugerujące treść odpowiedzi są niedopuszczalne. Jeżeli przesłuchujący pyta: „Dlaczego oskarżony celowo pana oszukał?”, można zaznaczyć, że nie wie się, czy działanie było celowe i że można opisać wyłącznie jego przebieg.

7. Nie zgadzaj się automatycznie z założeniem pytania

Pytanie może zawierać błędne założenie, na przykład niewłaściwą datę, nazwisko albo kolejność zdarzeń. Przed udzieleniem odpowiedzi trzeba poprawić tę informację.

Zdanie „Nie potwierdzam, że spotkanie odbyło się w poniedziałek; według mojej pamięci było to we wtorek” jest bezpieczniejsze niż odpowiedź na pytanie opartą na błędnej dacie.

8. Zachowaj spokój podczas powtarzania pytań

To samo pytanie może zostać zadane kilka razy w inny sposób w celu sprawdzenia spójności relacji. Nie należy zmieniać odpowiedzi tylko dlatego, że przesłuchujący powtarza temat lub okazuje niezadowolenie.

Gdy różnica wynika z doprecyzowania pamięci, trzeba ją wyjaśnić. Można powiedzieć, że poprzednia odpowiedź była zbyt ogólna albo że po przypomnieniu sobie dodatkowego szczegółu chce się ją uzupełnić.

9. Nie kłóć się z przesłuchującym

Można stanowczo bronić swojej wypowiedzi bez podnoszenia głosu, obrażania i wdawania się w osobisty spór. Emocjonalny konflikt nie zmieni przepisów, a może utrudnić czytelne przedstawienie istotnych informacji.

Jeżeli pytanie jest niewłaściwe, należy spokojnie zgłosić zastrzeżenie i zażądać wpisania go do protokołu.

10. Zgłoś pogorszenie stanu zdrowia

Silny ból, duszność, atak paniki, działanie leków albo skrajne zmęczenie mogą wpływać na zdolność zrozumienia pytań i swobodnego wypowiadania się. Należy niezwłocznie poinformować o tym osobę prowadzącą czynność i poprosić o przerwę.

Przerwa nie jest sposobem na unikanie odpowiedzi, ale może być potrzebna, aby przesłuchanie było rzetelne. Istotne okoliczności zdrowotne powinny zostać odnotowane w protokole.

11. Nie uzgadniaj wypowiedzi z innymi świadkami

Po przesłuchaniu nie należy przekazywać osobom oczekującym szczegółowej listy pytań ani sugerować odpowiedzi. W sądzie świadkowie, którzy jeszcze nie zeznawali, co do zasady nie powinni być obecni przy przesłuchaniu innych świadków.

Każdy powinien przedstawić własną pamięć wydarzeń. Zbieżność wynikająca ze wspólnego przygotowania może obniżyć wiarygodność relacji.

12. Pamiętaj, że liczy się protokół

Nawet bardzo dokładna ustna relacja może zostać przedstawiona niedokładnie, jeżeli protokół zapisano skrótowo. Przed podpisaniem trzeba upewnić się, że dokument oddaje sens wypowiedzi, rozróżnia pewność od przypuszczenia i nie zmienia użytych określeń.

Przykład: pani Anna zeznaje, że samochód „prawdopodobnie był ciemny”, ponieważ zdarzenie miało miejsce nocą. Jeżeli w protokole zapisano: „samochód był czarny”, powinna zażądać zmiany, ponieważ zapis przekształca przypuszczenie w stanowcze rozpoznanie.

Kiedy można odmówić zeznań lub odpowiedzi?

Podejrzany może odmówić składania wyjaśnień w całości, natomiast świadek może odmówić tylko w przypadkach wskazanych w ustawie. Prawa te trzeba odróżnić, ponieważ bezpodstawne milczenie świadka może prowadzić do zastosowania kar porządkowych.

Prawo podejrzanego do milczenia

Podejrzany może bez podawania przyczyny:

• odmówić składania wszystkich wyjaśnień;
• odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie;
• odpowiedzieć na część pytań;
• złożyć wyjaśnienia na późniejszym etapie;
• zmienić wcześniejszą decyzję o milczeniu.

Skorzystanie z prawa do milczenia nie jest przyznaniem się do winy. Podejrzany nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na własną niekorzyść.

Decyzja o składaniu wyjaśnień powinna uwzględniać treść zarzutu i materiał sprawy. Gdy podejrzany nie zna dowodów albo zarzut jest skomplikowany, rozsądne może być wcześniejsze skonsultowanie strategii z obrońcą.

Prawo do milczenia nie oznacza prawa do fałszowania dokumentów, nakłaniania świadków do kłamstwa, ukrywania dowodów ani podejmowania innych działań stanowiących odrębne przestępstwa.

Odmowa zeznań przez osobę najbliższą

Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić składania zeznań. Prawo to przysługuje między innymi małżonkowi, rodzicom, dzieciom, rodzeństwu, osobie pozostającej we wspólnym pożyciu oraz osobom związanym przysposobieniem.

Prawo odmowy trwa także po rozwodzie oraz po ustaniu przysposobienia. Były małżonek nie traci go więc wyłącznie dlatego, że małżeństwo zakończyło się przed przesłuchaniem.

Odmowa dotyczy całych zeznań, a nie tylko pytań niewygodnych. Osoba uprawniona może jednak zdecydować, że chce zeznawać; powinna podjąć decyzję świadomie po otrzymaniu prawidłowego pouczenia.

Odmowa odpowiedzi narażającej na odpowiedzialność

Świadek może uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego albo osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Można wtedy powiedzieć: „Korzystam z prawa do uchylenia się od odpowiedzi, ponieważ mogłaby ona narazić mnie albo osobę dla mnie najbliższą na odpowiedzialność karną”.

Nie trzeba przy tym przedstawiać szczegółów, które same ujawniłyby obciążającą informację. Uprawnienie nie służy jednak do unikania każdego niewygodnego pytania ani ochrony przed odpowiedzialnością wyłącznie zawodową, dyscyplinarną lub wizerunkową.

Przykład: pani Natalia jest świadkiem w sprawie dotyczącej firmy prowadzonej przez jej brata. Może odmówić zeznań jako osoba najbliższa oskarżonemu, a jeżeli brat nie jest oskarżonym, ale konkretna odpowiedź mogłaby narazić go na odpowiedzialność za przestępstwo, może uchylić się od odpowiedzi na takie pytanie.

Tajemnica zawodowa i inne ograniczenia

Adwokat, radca prawny, lekarz, dziennikarz, duchowny i przedstawiciele innych zawodów mogą być objęci szczególnymi zasadami dotyczącymi tajemnicy. Nie wolno samodzielnie zakładać, że obowiązek zawodowy zawsze pozwala odmówić zeznań w całości.

Zwolnienie z tajemnicy i zakres dopuszczalnego przesłuchania zależą od jej rodzaju oraz decyzji właściwego organu. W razie wątpliwości trzeba zgłosić tajemnicę przed ujawnieniem informacji i zażądać rozstrzygnięcia tej kwestii.

Odpowiedzialność świadka za fałszywe zeznania

Przed przesłuchaniem świadek powinien zostać uprzedzony o odpowiedzialności za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. W postępowaniu przygotowawczym potwierdza pouczenie podpisem.

Za podstawową postać fałszywych zeznań grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Odpowiedzialność może dotyczyć zarówno wymyślenia zdarzenia, jak i świadomego pominięcia prawdy mającej znaczenie dla sprawy.

Kary i zasady odpowiedzialności mogą ulec zmianie wskutek nowelizacji. Przed oceną konkretnego zachowania trzeba sprawdzić przepisy obowiązujące w chwili składania zeznań.

Jak sprawdzić i poprawić protokół przesłuchania?

Protokół należy przeczytać w całości przed podpisaniem, nawet gdy przesłuchanie trwało długo i osoba prowadząca czynność zapewnia, że zapis jest prawidłowy. Podpisanie bez kontroli może utrwalić pomyłki dotyczące faktów, stopnia pewności, kolejności zdarzeń i użytych słów.

Poza protokołem rozprawy lub posiedzenia dokument podpisują osoby uczestniczące w czynności. Przed podpisaniem protokół powinien zostać odczytany, a fakt ten należy w nim zaznaczyć.

Podczas kontroli zwróć uwagę na:

• datę, godzinę i miejsce czynności;
• swoje dane i charakter przesłuchania;
• treść otrzymanych pouczeń;
• pełny sens składanej relacji;
• prawidłowość nazwisk, adresów i kwot;
• rozróżnienie między wiedzą a przypuszczeniem;
• zgłoszone prawa do odmowy;
• przerwy i okoliczności zdrowotne;
• złożone wnioski i zastrzeżenia;
• wykaz przekazanych dokumentów.

Jeżeli protokół zawiera nieprawidłowość, należy zażądać poprawienia jej przed podpisaniem. Poprawki i uzupełnienia powinny zostać odpowiednio omówione oraz podpisane przez osoby podpisujące dokument.

Można również podpisać protokół, zgłaszając jednocześnie zarzuty co do jego treści. Zarzuty powinny zostać wpisane do dokumentu wraz ze stanowiskiem osoby prowadzącej czynność.

Nie należy podpisywać pustych kartek, dokumentu z niewypełnionymi miejscami ani protokołu, którego nie odczytano. Osoba mająca trudności z czytaniem powinna poprosić o powolne odczytanie dokumentu i wyjaśnienie niezrozumiałych sformułowań.

Szczególnie ważne są drobne różnice językowe:

• „widziałem” nie oznacza tego samego co „wydaje mi się”;
• „nie pamiętam” nie oznacza „nie wydarzyło się”;
• „usłyszałem od sąsiada” nie oznacza „byłem świadkiem”;
• „mógł mieć nóż” nie oznacza „miał nóż”;
• „około godziny 20.00” nie oznacza „dokładnie o 20.00”.

W sądzie protokół rozprawy lub posiedzenia podpisują przewodniczący i protokolant, a nie przesłuchiwany świadek. Jeżeli świadek zauważy, że jego wypowiedź jest nieprawidłowo przedstawiana, powinien od razu zwrócić uwagę przewodniczącemu i doprecyzować zeznanie.

Nie ma ogólnej zasady, zgodnie z którą każdy świadek automatycznie otrzymuje kopię protokołu bezpośrednio po przesłuchaniu. Dostęp do dokumentów zależy od roli procesowej, etapu postępowania i decyzji właściwego organu.

Czy adwokat może być obecny i czy wolno nagrywać?

Podejrzany może żądać przesłuchania z udziałem ustanowionego obrońcy, natomiast pokrzywdzony może korzystać z pełnomocnika. Świadek niebędący stroną również może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy w postępowaniu.

Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany powinien zostać pisemnie pouczony między innymi o prawie do:

• odmowy wyjaśnień;
• odmowy odpowiedzi na pytania;
• poznania treści zarzutu;
• korzystania z pomocy obrońcy;
• ubiegania się o obrońcę z urzędu;
• składania wniosków dowodowych;
• korzystania z tłumacza;
• dostępu do akt w zakresie określonym przez ustawę.

Na żądanie podejrzanego należy przeprowadzić przesłuchanie z udziałem ustanowionego obrońcy. Niestawiennictwo prawnika nie zatrzymuje jednak automatycznie czynności, dlatego ustanowienie obrońcy i skuteczne poinformowanie organu powinny nastąpić możliwie szybko.

Zatrzymanemu należy na jego żądanie niezwłocznie umożliwić kontakt z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednią rozmowę. W wyjątkowych przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami zatrzymujący może zastrzec swoją obecność podczas rozmowy.

Pełnomocnik świadka może pomóc rozpoznać ryzyko samooskarżenia, zgłaszać zastrzeżenia i zadawać pytania w granicach dopuszczonych przez przepisy. Prokurator albo sąd może odmówić dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną, jeżeli uzna, że ochrona jej interesów tego nie wymaga; na taką odmowę przewidziano środek zaskarżenia.

Przebieg przesłuchania może zostać dodatkowo zarejestrowany przez organ za pomocą urządzenia utrwalającego obraz lub dźwięk. Uczestnicy powinni zostać uprzedzeni przed uruchomieniem urządzenia.

Przepisy nie przyznają każdej osobie bezwarunkowego prawa do samodzielnego nagrywania przesłuchania prywatnym telefonem. Zamiar nagrania najlepiej zgłosić przed rozpoczęciem czynności i poprosić o oficjalną rejestrację albo odnotowanie wniosku w protokole.

Nawet legalnie uzyskane nagranie nie powinno być automatycznie publikowane w internecie. Materiał może zawierać dane osobowe, informacje z postępowania, wizerunki oraz treści naruszające prywatność uczestników.

Przykład: pan Tomasz otrzymał zarzut popełnienia przestępstwa gospodarczego i nie zna jeszcze materiału sprawy. Może odmówić składania wyjaśnień oraz zażądać udziału obrońcy, zamiast improwizować szczegółową wersję wydarzeń wyłącznie pod wpływem przekonania, że milczenie zostanie źle ocenione.

Co zrobić, gdy przesłuchanie przebiega nieprawidłowo?

Przymus, bezprawna groźba oraz działania wyłączające swobodę wypowiedzi są niedopuszczalne. Nie wolno również zadawać pytań sugerujących odpowiedź, a pytania dotyczące życia seksualnego świadka mogą być zadawane tylko wtedy, gdy są niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy.

Wyjaśnienia, zeznania lub oświadczenia uzyskane w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi albo za pomocą zakazanych metod nie mogą stanowić dowodu. Nie każda stanowcza rozmowa jest jednak przymusem – trzeba rozróżnić zdecydowane pytania od groźby, zastraszania lub wymuszania określonej treści.

Gdy pojawia się nieprawidłowość, należy:

1. spokojnie zgłosić zastrzeżenie;
2. wskazać, którego pytania lub zachowania dotyczy;
3. poprosić o umożliwienie swobodnej wypowiedzi;
4. zażądać wpisania zastrzeżenia do protokołu;
5. skontaktować się z obrońcą albo pełnomocnikiem;
6. nie podpisywać niezgodnej treści bez zgłoszenia uwag;
7. zachować dane osób uczestniczących w czynności;
8. rozważyć złożenie skargi lub zawiadomienia.

Osobie niebędącej stroną może przysługiwać zażalenie na czynność naruszającą jej prawa. Dopuszczalność, termin i właściwy organ zależą jednak od rodzaju czynności, dlatego dokument powinien zostać przygotowany po analizie konkretnej sytuacji.

Jeżeli przesłuchanie prowadzi funkcjonariusz Policji, a zachowanie może stanowić przekroczenie uprawnień, przemoc, groźbę lub fałszowanie dokumentacji, zdarzenie można zgłosić prokuraturze. Niezależnie od tego możliwa jest skarga służbowa do przełożonego.

Świadek nie powinien samowolnie wychodzić z miejsca czynności przed jej zakończeniem. Jeżeli potrzebuje przerwy albo chce zakończenia przesłuchania z powodu stanu zdrowia, powinien zgłosić żądanie i zaczekać na decyzję organu.

W razie zagrożenia dla życia, zdrowia, wolności lub mienia świadka albo jego bliskich można zawnioskować o zastosowanie dostępnych środków ochrony. W szczególnie poważnych przypadkach możliwe jest zachowanie w tajemnicy danych umożliwiających ustalenie tożsamości świadka.

Typowe błędy

• rozpoczęcie odpowiedzi bez ustalenia roli procesowej;
• podpisanie pouczenia bez jego przeczytania;
• mylenie praw świadka z prawami podejrzanego;
• zgadywanie dat, godzin i szczegółów;
• przedstawianie informacji zasłyszanej jako osobistej obserwacji;
• odpowiadanie na pytanie zawierające błędne założenie;
• zmiana odpowiedzi pod wpływem nacisku przesłuchującego;
• przemilczanie faktów przez świadka bez podstawy prawnej;
• rezygnacja z prawa do obrońcy z obawy przed „złym wrażeniem”;
• uzgadnianie zeznań z innymi świadkami;
• podpisanie protokołu bez przeczytania;
• akceptowanie zapisu zmieniającego przypuszczenie w pewność;
• samowolne opuszczenie przesłuchania;
• publikowanie nagrania lub protokołu w internecie;
• zwlekanie ze zgłoszeniem przymusu albo innych nieprawidłowości.

To, jak zachować się w trakcie przesłuchania, zależy przede wszystkim od tego, czy osoba występuje jako świadek, pokrzywdzony czy podejrzany, ale zawsze powinna uważnie przeczytać pouczenie, mówić precyzyjnie i sprawdzić protokół. Wątpliwości można zgłosić Policji, prokuratorowi lub sądowi, a przy ryzyku odpowiedzialności skonsultować z obrońcą; tekst ma charakter informacyjny, nie jest poradą prawną, a indywidualną sprawę należy omówić z adwokatem, radcą prawnym lub właściwym organem.

FAQ