Spis treści
Odpowiedzialność karna za niepłcenie alimentów (przestępstwo niealimentacji)
Uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, a więc łożenia na utrzymanie własnego dziecka stanowi czyn penalizowany przez prawo karne, podlegający surowej sankcji przewidzianej w jego przepisach.
Na czym polega przestępstwo niealimentacji?
Przestępstwo niealimentacji polega na uchylaniu się wykonywania określonego prawem obowiązku alimentacyjnego. Inaczej mówiąc, popełnia je każdy, kto nie płaci alimentów do których jest zobowiązany. Podlega ono regulacji w art. 209 Kodeksu karnego.
Alimenty są świadczeniami pieniężnymi na rzecz osób uprawnionych, które nie mogą samodzielnie uzyskać środków na swoje utrzymanie. Zobowiązani do nich są najczęściej rodzice wobec dzieci oraz współmałżonkowie wobec siebie nawzajem.
W ujęciu prawnym, sprawca przestępstwa niealimentacji dopuszcza się naruszenia obowiązku zabezpieczenia przez niego materialnych podstaw egzystencji osób, których prawa alimentacyjne wynikają z:
- orzeczenia sądowego lub
- ugody zawartej przed sądem albo innym organem, bądź
- innej umowy.
Kto może być sprawcą przestępstwa niealimentacji?
Przestępstwo niealimentacji może zostać popełnione tylko i wyłącznie z winy umyślnej, co oznacza, że sprawca musi chcieć je popełnić, z rozmysłem nie wypałniając ciążącego na nim obowiązku dostarczania uprawnionemu środków utrzymania. Do przypisania odpowiedzialności z tego tytułu konieczne jest więc stwierdzenie, że:
- zobowiązany był obiektywnie zdolny do płacenia alimentów w sensie materialnym, a więc dysponować odpowiednią zdolnością zarobkową i majątkową, jak również
- wykazywać złą wolę w postaci umyślnego, a więc w pełni świadomego uchylania się od realizacji swego obowiązku.
Nie dojdzie więc do popełnienia tego czynu zabronionego, gdy zachowanie sprawcy spowodowane jest przyczyną zewnętrzną, całkowicie od niego niezależną. Przykładem takich sytuacji mogą być: ciężka choroba lub pozbawienie wolności, gdy zobowiązany nie ma możliwości osiągania dochodów.
Zasadą jest, że sprawcę musi więc cechować negatywny stosunek psychiczny do samego świadczenia alimentacyjnego, sprawiający, że dopuszcza się on jego niedopełnienia pomimo, że ma obiektywną możliwość jego wykonania. Czyni to, gdyż nie chce wypełnić swojego obowiązku lub go lekceważy.
Kolejną okolicznością warunkującą odpowiedzialność sprawcy jest powstanie zaległości alimentacyjnych w określonej kwocie lub odpowiednio długiego opóźnienia w spełnieniu świadczenia innego niż okresowe. Przestępstwo niealimentacji ma miejsce wówczas, gdy łączna wysokość powstałych wskutek tego zaległości stanowi równowartość co najmniej trzech świadczeń okresowych albo jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej trzy miesiące,
Przestępstwo niealimentacji może także przybrać kwalifikowaną postać, która powoduje zaostrzenie odpowiedzialności karnej. Mo ona miejsce wówczas, gdy sprawca poprzez niepłacenie alimentów naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb życiowych,
Sąd Najwyższy wskazał, że zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych oznacza dostarczenie środków materialnych koniecznych nie tylko do utrzymania, ale również do uzyskania niezbędnego wykształcenia i korzystania z dóbr kulturalnych. Pojęcie to obejmuje więc nie tylko zabezpieczenie minimum egzystencji w postaci środków przeznaczonych na utrzymanie i wykształcenie dziecka, lecz także stworzenie mu warunków umożliwiających zaspokojenie potrzeb wyższego rzędu istotnych dla kształtowania jego osobowości i nawyków kulturalnych. W efekcie, obowiązek ten dotyczy to nie tylko odzieży, żywności, mieszkania czy środków higieny, ale także niezbędnych książek i przyborów szkolnych, kursów językowych, środków wspomagających rozwijanie zainteresowań i talentów oraz zapewniających odpowiednie wykształcenie i przygotowanie zawodowe, wychowanie oraz przystosowanie do życia w społeczeństwie.
Jaka kara grozi za przestępstwo niealimentacji?
W przypadku popełnienia przestępstwa niealimentacji w jego podstawowej formie, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
Jego kwalifikowana forma zagrożona jest grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do dwóch lat.
W jaki sposób następuje ściganie przestępstwa niealimentacji?
Co do zasady ściganie przestępstwa niealimentacji następuje na wniosek:
- pokrzywdzonego,
- organu pomocy społecznej lub
- organu podejmującego działania wobec dłużnika alimentacyjnego.
Nie jest to więc przestępstwo ścigane z urzędu, konieczne jest bowiem wykazanie w tym zakresie inicjatywy przez podmiot do tego uprawniony.
Od powyższego istnieje jeden wyjątek. Jeżeli pokrzywdzonemu przyznano odpowiednie świadczenia rodzinne albo świadczenia pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów, wówczas ściganie przestępstwa niealimentacji następuje z urzędu.
Kiedy sprawca niealimentacji nie podlega karze?
W pewnych szczególnych przypadkach sprawca ptrzestępstwa niealimentacji nie podlega karze. Ma to miejsce w sytuacji, gdy uiści on w całości zaległe alimenty. Nie może to jednak nastąpić później niż przed upływem trzydziestu dni od daty pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego.
Sąd odstępuje także od wymierzenia sprawcy kary, nawet jeżeli doszło do narażenia osoby uprawnionej na niemożność zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb życiowych, chyba że wina i społeczna szkodliwość czynu przemawiają przeciwko takiemu krokowi.