Prawa i obowiązki małżonków

Prawa i obowiązki małżonków obejmują równość w małżeństwie, wspólne pożycie, wzajemną pomoc, wierność, współdziałanie dla dobra rodziny oraz udział w jej utrzymaniu. Małżonkowie wspólnie rozstrzygają istotne sprawy, a przy ustawowej wspólności majątkowej współzarządzają dorobkiem. Małżeństwo nie oznacza jednak automatycznej odpowiedzialności za każdy dług współmałżonka.

Jakie są podstawowe prawa i obowiązki małżonków?

Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki bez względu na wysokość dochodów, płeć, sposób podziału prac domowych czy własność mieszkania. Żaden z małżonków nie staje się z chwilą ślubu osobą nadrzędną ani ustawowym przedstawicielem drugiego.

Podstawą regulacji jest ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, dalej: KRO. Zgodnie z art. 23 KRO małżonkowie są zobowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy, wierności oraz współdziałania dla dobra założonej rodziny.

Wspólne pożycie oznacza tworzenie rzeczywistej wspólnoty małżeńskiej. Nie sprowadza się wyłącznie do mieszkania pod jednym adresem, ponieważ obejmuje także więź osobistą, wzajemne wspieranie się oraz prowadzenie wspólnych spraw rodzinnych.

Wzajemna pomoc może mieć charakter finansowy, organizacyjny i osobisty. Małżonek powinien w miarę swoich możliwości pomagać drugiemu podczas choroby, niepełnosprawności, utraty pracy, opieki nad dziećmi albo innych trudności wpływających na funkcjonowanie rodziny.

Wierność oznacza obowiązek lojalności wobec współmałżonka. Naruszenie tego obowiązku może mieć znaczenie w postępowaniu rozwodowym przy ocenie, kto ponosi winę za rozkład pożycia, ale każda sprawa wymaga zbadania przyczyn i następstw konkretnego zachowania.

Obowiązki osobiste nie są wykonywane w taki sposób jak dług pieniężny. Sąd ani komornik nie może fizycznie zmusić człowieka do wspólnego zamieszkania, okazywania uczuć czy utrzymywania relacji, jednak naruszanie obowiązków może prowadzić do konsekwencji rodzinnych, majątkowych lub rozwodowych.

Równość nie oznacza, że wszystkie zadania trzeba dzielić dokładnie po połowie. Małżonkowie mogą ustalić, że jedna osoba przede wszystkim zarabia, a druga zajmuje się domem lub dziećmi, pod warunkiem że przyjęty podział nie prowadzi do pokrzywdzenia jednego z nich.

Kto decyduje o sprawach rodziny i nazwisku?

Istotne sprawy rodziny małżonkowie powinni rozstrzygać wspólnie. Jeżeli nie są w stanie dojść do porozumienia, każdy z nich może zwrócić się do sądu o rozstrzygnięcie sporu.

Za istotne można uznać sprawy wyraźnie wpływające na funkcjonowanie całej rodziny, na przykład wybór miejsca wspólnego zamieszkania, przeznaczenie znacznych środków finansowych albo decyzje dotyczące organizacji życia rodzinnego. Katalog takich spraw nie jest zamknięty, dlatego znaczenie ma sytuacja konkretnej rodziny.

Sąd nie powinien zastępować małżonków w codziennych ustaleniach. Jego interwencja jest przeznaczona dla istotnych sporów, których nie można rozwiązać w drodze porozumienia, a rozstrzygnięcie powinno uwzględniać dobro rodziny.

Każdy z małżonków samodzielnie decyduje o nazwisku noszonym po ślubie. Można zachować dotychczasowe nazwisko, przyjąć nazwisko drugiego małżonka albo połączyć oba nazwiska, przy czym nazwisko połączone nie może składać się z więcej niż dwóch członów.

Małżonkowie mogą nosić wspólne nazwisko, ale nie mają takiego obowiązku. Jeżeli nie złożą odpowiednich oświadczeń, każdy zachowuje swoje dotychczasowe nazwisko.

Zawarcie małżeństwa nie tworzy automatycznego pełnomocnictwa. Małżonek nie może tylko na podstawie ślubu sprzedać rzeczy należącej wyłącznie do drugiego, wypłacać pieniędzy z jego indywidualnego rachunku ani podpisywać za niego dowolnych umów.

Wyjątek dotyczy przemijającej przeszkody po stronie małżonka pozostającego we wspólnym pożyciu. Drugi małżonek może wtedy działać bez pełnomocnictwa w sprawach zwykłego zarządu, w szczególności pobierać należne świadczenia, chyba że osoba, której dotyczy przeszkoda, wyraziła sprzeciw znany osobie trzeciej.

Przykład: pani Ewa trafia nagle do szpitala i przez krótki czas nie może prowadzić bieżących spraw. Jej mąż może podjąć niezbędne czynności zwykłego zarządu, ale nie uzyskuje z tego powodu prawa do sprzedaży jej osobistej nieruchomości albo zawarcia za nią wieloletniego kredytu.

Kto powinien utrzymywać rodzinę?

Oboje małżonkowie mają obowiązek przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych. Prawo nie wymaga, aby każde z nich przekazywało identyczną kwotę albo pokrywało dokładnie połowę rachunków.

Osoba osiągająca wysokie dochody może być zobowiązana do ponoszenia większej części wydatków. Małżonek mający niższe zarobki może realizować swój obowiązek przez opiekę nad dziećmi, prowadzenie gospodarstwa domowego, organizację leczenia lub inne osobiste starania na rzecz rodziny.

Praca wykonywana w domu ma znaczenie prawne, chociaż nie wiąże się z wypłatą wynagrodzenia. Nie można zatem uznać, że małżonek zajmujący się dziećmi i gospodarstwem „nie dokłada się” do rodziny tylko dlatego, że nie wykonuje odpłatnej pracy.

Do zwykłych potrzeb rodziny mogą należeć między innymi:

• koszty mieszkania i mediów;
• żywność i środki higieniczne;
• odzież odpowiednia do sytuacji rodziny;
• leczenie, leki i rehabilitacja;
• utrzymanie oraz edukacja dzieci;
• transport do pracy, szkoły i lekarza;
• podstawowe potrzeby społeczne i kulturalne;
• uzasadnione koszty opieki nad członkiem rodziny.

Zakres obowiązku zależy od poziomu życia rodziny oraz rzeczywistych możliwości małżonków. Nie można żądać wydatków całkowicie nieproporcjonalnych do dochodów, ale osoba zarabiająca znacznie więcej nie powinna przerzucać wszystkich podstawowych kosztów na słabszego ekonomicznie współmałżonka.

Jeżeli małżonek pozostający we wspólnym pożyciu nie przyczynia się do utrzymania rodziny, sąd może nakazać, aby należne mu wynagrodzenie albo inne świadczenia były w całości lub części wypłacane do rąk drugiego małżonka. Wydany nakaz może zachować moc również po późniejszym ustaniu wspólnego pożycia, dopóki sąd go nie zmieni albo nie uchyli.

Przykład: pan Marek zarabia 9 000 zł miesięcznie, ale przeznacza dochody wyłącznie na własne potrzeby, pozostawiając żonie koszty mieszkania, żywności i utrzymania dzieci. Żona może dochodzić środków na potrzeby rodziny, a w odpowiednich okolicznościach wystąpić o wypłacanie części wynagrodzenia męża bezpośrednio do jej rąk.

Rozdzielność majątkowa nie uchyla osobistego obowiązku utrzymania rodziny. Intercyza określa, do kogo należą poszczególne składniki majątku, ale nie zwalnia z udziału w kosztach mieszkania, wychowania dzieci czy leczenia współmałżonka.

Prawa i obowiązki małżonków dotyczące mieszkania

Małżonek może korzystać z mieszkania należącego wyłącznie do drugiego małżonka, jeżeli służy ono zaspokajaniu potrzeb rodziny. Uprawnienie obejmuje również korzystanie z przedmiotów urządzenia domowego, ale nie powoduje przeniesienia własności ani powstania udziału w nieruchomości.

Jeżeli mieszkanie zostało kupione przez jednego małżonka przed ślubem, może pozostać jego majątkiem osobistym. Drugi małżonek uzyskuje jednak prawo korzystania z niego dla potrzeb rodziny, mimo że nie jest ujawniony jako właściciel w księdze wieczystej.

Prawo korzystania nie oznacza możliwości samodzielnego sprzedania mieszkania, wynajęcia go osobom trzecim albo rozporządzenia nim na wypadek śmierci. Nie daje również automatycznego prawa do połowy jego wartości przy rozwodzie.

Inne zasady obowiązują przy najmie. Jeżeli umowa najmu lokalu przeznaczonego na potrzeby rodziny została zawarta podczas małżeństwa, oboje małżonkowie stają się najemcami, nawet gdy umowę podpisał tylko jeden z nich i obowiązuje między nimi rozdzielność majątkowa.

Ustanie wspólności majątkowej podczas trwania małżeństwa nie kończy automatycznie wspólności najmu. Z ważnych powodów sąd może jednak na żądanie jednego z małżonków znieść wspólność najmu lokalu służącego rodzinie.

Przykład: pani Agnieszka zawarła po ślubie umowę najmu mieszkania, w którym zamieszkała z mężem. Mimo że tylko jej nazwisko znalazło się w umowie, mąż może być współnajemcą z mocy prawa, jeżeli lokal wynajęto w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodziny.

Własność albo współnajem nie usprawiedliwiają przemocy, zmiany zamków w celu bezprawnego usunięcia domownika ani niszczenia jego rzeczy. Konflikt dotyczący mieszkania należy rozwiązywać w odpowiedniej procedurze sądowej, a przy przemocy domowej można korzystać z odrębnych środków natychmiastowej ochrony.

Co należy do majątku wspólnego małżonków?

Jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej, z chwilą ślubu powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona przede wszystkim składniki nabyte podczas jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Do majątku wspólnego należą w szczególności:

• pobrane wynagrodzenia za pracę;
• dochody z działalności zarobkowej;
• dochody z majątku wspólnego;
• dochody przynoszone przez majątek osobisty;
• składniki kupione za wspólne środki;
• określone środki emerytalne wskazane w KRO.

Nie ma znaczenia, na którego małżonka wystawiono fakturę albo kto faktycznie dokonał płatności, jeżeli zakup został sfinansowany w czasie wspólności ze środków należących do majątku wspólnego. Sam wpis jednego małżonka w dokumencie nie zawsze przesądza więc o wyłącznej własności.

Do majątku osobistego należą między innymi przedmioty posiadane przed powstaniem wspólności, spadki i darowizny otrzymane przez jednego małżonka, przedmioty służące wyłącznie jego osobistym potrzebom, zadośćuczynienia za krzywdę oraz prawa autorskie twórcy. Spadkodawca albo darczyńca może jednak postanowić, że przekazywany przedmiot wejdzie do majątku wspólnego.

Przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące obojgu małżonkom mogą zostać objęte wspólnością także wtedy, gdy zostały odziedziczone lub darowane jednemu z nich. Skutek ten nie wystąpi, jeżeli spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

Każdy małżonek ma prawo współposiadać rzeczy należące do majątku wspólnego i korzystać z nich w sposób dający się pogodzić z prawami drugiego. Jeden małżonek nie może bez uzasadnienia wyłączyć drugiego z korzystania ze wspólnego samochodu, wyposażenia domu czy innego składnika dorobku.

Małżonkowie powinni współdziałać w zarządzaniu majątkiem oraz informować się o jego stanie, sposobie zarządu i obciążających go zobowiązaniach. Ukrywanie kredytów, dochodów albo rozporządzeń wspólnymi rzeczami może stanowić naruszenie obowiązku współdziałania.

Co do zasady każdy małżonek może samodzielnie wykonywać czynności zarządu. Zgoda drugiego jest jednak potrzebna między innymi przy sprzedaży, obciążeniu lub odpłatnym nabyciu nieruchomości, określonych praw do budynku lub lokalu, przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego oraz przy większych darowiznach z majątku wspólnego.

Jeżeli zgoda jest wymagana, a współmałżonek jej odmawia lub porozumienie jest niemożliwe, można wystąpić do sądu o zezwolenie. Sąd powinien je wydać, gdy dokonania czynności wymaga dobro rodziny.

Czy małżonek odpowiada za długi drugiego?

Samo zawarcie małżeństwa nie powoduje odpowiedzialności za każdy osobisty dług współmałżonka. Zakres odpowiedzialności zależy od celu zobowiązania, zgody drugiego małżonka, ustroju majątkowego i tego, z jakiego majątku wierzyciel chce prowadzić egzekucję.

Oboje małżonkowie odpowiadają solidarnie za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny. Wierzyciel może wówczas żądać całej należności od obojga albo od dowolnie wybranego małżonka.

Takimi zobowiązaniami mogą być w szczególności typowe zakupy żywności, opłaty za media, podstawowe wyposażenie domu albo niezbędne wydatki związane z codziennym funkcjonowaniem rodziny. Kosztowny zakup dokonany wyłącznie dla osobistej przyjemności jednego małżonka nie musi być zwykłą potrzebą rodziny.

Z ważnych powodów sąd może postanowić, że za zobowiązania dotyczące zwykłych potrzeb odpowiada wyłącznie małżonek, który je zaciągnął. Wobec wierzyciela takie wyłączenie jest skuteczne, jeżeli wiedział on o orzeczeniu.

Przy pozostałych długach istotna jest zgoda współmałżonka. Jeżeli zobowiązanie zostało zaciągnięte za jego zgodą, wierzyciel może co do zasady dochodzić zapłaty również z majątku wspólnego.

Jeżeli zgody nie było, wierzyciel nie uzyskuje automatycznie dostępu do całego majątku wspólnego. Może dochodzić zapłaty przede wszystkim z majątku osobistego dłużnika, jego wynagrodzenia i innych dochodów, a przy długu związanym z przedsiębiorstwem również z określonych składników tego przedsiębiorstwa.

Przykład: pan Tomasz bez wiedzy żony zaciągnął wysoką pożyczkę przeznaczoną na ryzykowną inwestycję niezwiązaną z potrzebami rodziny. Sam fakt pozostawania we wspólności majątkowej nie oznacza, że żona staje się stroną umowy albo odpowiada całym swoim majątkiem osobistym.

Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy żona wyraziła zgodę na kredyt albo pieniądze zostały przeznaczone na zwykłe potrzeby rodziny. Dlatego przed podpisaniem zgody warto sprawdzić kwotę, przeznaczenie, zabezpieczenia oraz skutki dla wspólnego majątku.

Rozdzielność majątkowa ogranicza ryzyko dotyczące przyszłego dorobku, ale nie usuwa każdej możliwej odpowiedzialności. Małżonkowie nadal mogą wspólnie podpisać umowę, poręczyć dług albo odpowiadać solidarnie za zobowiązania dotyczące zwykłych potrzeb rodziny.

Jak zmienić zasady majątkowe lub reagować na naruszenia?

Małżonkowie mogą zmienić ustawowy ustrój majątkowy w drodze umowy zawartej przed notariuszem. Umowa może rozszerzyć albo ograniczyć wspólność, wprowadzić rozdzielność majątkową lub rozdzielność z wyrównaniem dorobków.

Umowę majątkową można podpisać przed ślubem albo w trakcie małżeństwa. Może ona zostać później zmieniona lub rozwiązana, jeżeli oboje małżonkowie wyrażą zgodę i zachowają formę aktu notarialnego.

Intercyza nie działa automatycznie wstecz i nie powoduje sama przez się podziału dotychczasowego majątku wspólnego. Po ustanowieniu rozdzielności trzeba odrębnie rozliczyć dorobek, jeżeli małżonkowie chcą ustalić, komu przypadną konkretne przedmioty.

Gdy nie ma zgody na umowę, każdy z małżonków może z ważnych powodów wystąpić do sądu o ustanowienie rozdzielności. W wyjątkowych sytuacjach sąd może wskazać datę wcześniejszą niż dzień złożenia pozwu, zwłaszcza gdy małżonkowie od dłuższego czasu żyją w rozłączeniu.

Ważnym powodem może być sytuacja, w której dalsze istnienie wspólności zagraża interesom majątkowym rodziny, na przykład wskutek niekontrolowanego zadłużania się, trwonienia dorobku albo trwałego braku współdziałania. Sam konflikt małżeński nie zawsze wystarczy bez wykazania rzeczywistego zagrożenia lub niemożności prawidłowego zarządzania.

Sąd może również pozbawić jednego małżonka prawa samodzielnego zarządzania majątkiem wspólnym albo zastąpić jego zgodę własnym zezwoleniem. Rozwiązanie to może być stosowane, gdy sposób postępowania współmałżonka poważnie zagraża dobru rodziny.

W zależności od problemu małżonek może:

1. wystąpić o środki na zaspokajanie potrzeb rodziny;
2. zażądać wypłacania części dochodów współmałżonka do swoich rąk;
3. złożyć wniosek o rozstrzygnięcie istotnej sprawy rodziny;
4. wystąpić o zgodę sądu na czynność dotyczącą majątku;
5. żądać ustanowienia rozdzielności majątkowej;
6. wystąpić o ograniczenie samodzielnego zarządu majątkiem;
7. złożyć pozew o separację albo rozwód;
8. skorzystać z ochrony karnej lub cywilnej, jeżeli dochodzi do przemocy, gróźb albo bezprawnego rozporządzania mieniem.

Typowe błędy

• przekonanie, że po ślubie każdy przedmiot automatycznie staje się wspólny;
• uznawanie małżonka za automatycznego pełnomocnika;
• przyjmowanie, że osoba zajmująca się domem nie uczestniczy w utrzymaniu rodziny;
• utożsamianie równości małżonków z obowiązkiem płacenia po połowie;
• zakładanie, że właściciel mieszkania może dowolnie usunąć współmałżonka;
• podpisywanie zgody na kredyt bez sprawdzenia warunków;
• przekonanie, że każdy dług jednego małżonka obciąża drugiego;
• ukrywanie informacji o stanie wspólnego majątku;
• sprzedaż nieruchomości wspólnej bez wymaganej zgody;
• uznawanie, że intercyza znosi obowiązek utrzymania rodziny;
• oczekiwanie, że ustna umowa ustanowi rozdzielność majątkową;
• samodzielne rozporządzanie całym majątkiem podczas trwania wspólności.

Prawa i obowiązki małżonków zależą od rodzaju problemu: spory o utrzymanie rodziny, zarząd majątkiem i istotne decyzje rozpoznaje właściwy sąd, natomiast umowę majątkową sporządza notariusz. Tekst ma charakter informacyjny, nie jest poradą prawną, a indywidualną sprawę należy skonsultować z adwokatem, radcą prawnym, notariuszem albo właściwym sądem rodzinnym.

FAQ