Zapis windykacyjny

Zapis windykacyjny jest szczególną instytucją prawa spadkowego, zapewniające testatorowi pełną dowolność w przekazywaniu przedmiotów i praw należących do masy spadkowej na rzecz wybranych przez niego osób. Aby jednak został on skutecznie ustanowiony, muszą zostać spełnione warunki określone obowiązującymi przepisami prawa.  

Co to jest zapis windykacyjny?

Zapis windykacyjny jest formą rozrządzenia spadkowego, która umożliwia spadkodawcy dokonanie swobodnego podziału rzeczy wchodzących w skład masy spadkowej pomiędzy wybrane osoby, nawet te, które nie są powołane do dziedziczenia. 

 

Zgodnie bowiem z przepisami Kodeksu cywilnego, spadkodawca może postanowić w testamencie, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku.

 

Może on zostać uczyniony jedynie w akcie ostatniej woli sporządzonym w formie aktu notarialnego. W razie niezachowania tego warunku będzie on nieskuteczny, co oznacza, że nie wywoła żadnych skutków prawnych. Tym samym, nie jest możliwe umieszczenie zapisu windykacyjnego w innej postaci testamentu, na przykład ustnym czy własnoręcznym.

Co może być przedmiotem zapisu windykacyjnego?

Podkreślenia wymaga fakt, że nie wszystko, co wchodzi w skład spadku może być objęte zapisem windykacyjnym. Jego przedmiotem może być jedynie:

• rzecz oznaczona co do tożsamości, na przykład dom lub samochód,
• zbywalne prawo majątkowe,
• przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne,
• ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności,
• ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej.

 

Pamiętać trzeba, że powyższy katalog ma charakter zamknięty i nie może być rozszerzony na podstawie woli spadkodawcy. Żadne prawo lub przedmiot, które do niego nie należą nie mogą być przedmiotem zapisu windykacyjnego. Nie może on więc na przykład obejmować żadnej kwoty pieniężnej lub rzeczy oznaczonych co do gatunku.

 

Zapis windykacyjny może dotyczyć tylko konkretnego przedmiotu, będącym zarówno rzeczą, jak i prawem. Nie ma przeszkód prawnych, aby spadkodawca przeznaczał zapisobiorcy windykacyjnemu kilka przedmiotów lub praw wchodzących w skład jego majątku spadkowego. 

 

Musisz wiedzieć, że poszczególne zapisy windykacyjne mają charakter całkowicie odrębny i nie są ze sobą w żaden sposób powiązane. Tym samym, w przypadku gdy jeden z nich jest dotknięty z jakichkolwiek przyczyn nieważnością, nie wpływa to na ważność oraz skuteczność pozostałych.

 

Jak stwierdził Sąd Najwyższy, zapisem windykacyjnym mogą być objęte przedmioty majątkowe określone w w/w katalogu i należące do majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej. Testator może zapisać w swej ostatniej woli także rzecz czy prawo, które nie należą do jego majątku w chwili sporządzania testamentu.

Kiedy zapis windykacyjny jest bezskuteczny?

Obowiązujące przepisy prawa wskazują przypadki, kiedy zapis windykacyjny ustanowiony przez spadkodawcę jest bezskuteczny. Ma to miejsce, gdy:

• w chwili otwarcia spadku przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy albo spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia,
• w chwili otwarcia spadku przedmiot majątkowy, który miał być obciążony użytkowaniem lub służebnością nie należy do spadku albo spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia, jeżeli przedmiotem zapisu jest ustanowienie dla zapisobiercy użytkowania lub służebności.

 

Zastrzeżenie warunku lub terminu uczynione przy ustanawianiu zapisu windykacyjnego uważa się za nieistniejące, a tym samym po prostu się je pomija. Jeżeli jednak z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia nie zostałby on uczyniony, wówczas zapis windykacyjny jest nieważny. Zasady tej nie stosuje się, jeżeli ziszczenie się lub nieziszczenie się warunku albo nadejście terminu nastąpiło przed otwarciem spadku.

 

Dodać trzeba, że zapis windykacyjny nieważny ze względu na zastrzeżenie warunku lub terminu wywołuje skutki zapisu zwykłego uczynionego pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, chyba że co innego wynika z treści testamentu lub z okoliczności.

Kto może otrzymać zapis windykacyjny?

Spadkodawca może ustanowić zapis windykacyjny na rzecz każde, dowolnie przez siebie wybranej osoby. Polskie prawo nie wprowadza w tym zakresie żadnych ograniczeń. Może to być zarówno osoba fizyczna, jak i prawna, na przykład spółka prawa handlowego. Jedynym warunkiem jest, aby osoba fizyczna należała do kręgu żyjących, a osoba prawna istniała. Zapis windykacyjny może dotyczyć nie tylko osoby należącej do rodziny spadkodawcy, ale także całkowicie mu obcej. Uprawnione do jego otrzymania są także osoby niepełnoletnie, które jeszcze pozostają pod władzą rodzicielską. W tym ostatnim przypadku wymagana jest zgoda rodziców lub opiekunów prawnych bądź też właściwego sądu opiekuńczego. Przedmiot zapisu jest przekazywany w zarząd przedstawicieli ustawowych aż do czasu osiągnięcia przez podopiecznego pełnoletności.

 

Nie ma także żadnych przeszkód, aby zapisobiorcą została osoba należąca do kręgu spadkobierców. W takim przypadku, dopuszczalne jest odrzucenie zapisu i równoczesne przyjęcie spadku, bądź jak przyjęcie zapisu z jednoczesnym odrzuceniem spadku.

W jaki sposób nabywa się przedmiot zapisu windykacyjnego?

Musisz wiedzieć, że tak samo jako w przypadku powołania do spadku, zapisobierca nie ma obowiązku objąć zapisu windykacyjnego w posiadanie. Ma on bowiem prawo podjąć decyzję o jego odrzuceniu w terminie sześciu miesięcy od chwili, gdy dowiedział się o tytule swojego powołania do zapisu. Jest to data otwarcia i ogłoszenia testamentu. Oświadczenie takie może zostać złozone przed notariuszem lub sądem, o czym szczegółowo pisałem w artykule „Przyjęcie i odrzucenie spadku” Trzeba pamiętać, że jeśli nie zostanie ono złożone, wówczas uznaje się, że zapis został nabyty z mocy samego prawa. 

Zapis windykacyjny jest przyjmowany lub odrzucany w całości. Nie jest możliwe przyjęcie go wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że zapisobiorca każdorazowo nabywa całokształt przyznanych mu na jego podstawie praw lub rzeczy.

Czy zapisobiorca odpowiada za długi spadkowe?

Od chwili otwarcia spadku aż do dokonania jego działu, zapisobiorcy windykacyjni, tak jak spadkobiercy odpowiadają solidarnie za długi spadkowe.

Szerzej pisałem o tym w artykule „Dział spadku” O odpowiedzialności zapisobiorcy windykacyjnego za zachowek piszę w artykule „Zapis windykacyjny a zachowek”