Możliwość podjęcia decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku należy do podstawowych uprawnień spadkobiercy. Dzięki temu nie jest on bezwolnym przedmiotem woli spadkodawcy czy też zasad dziedziczenia ustawowego. Aby jednak czynność taka była skuteczna, musi spełniać warunki określone przez przepisy obowiązującego prawa.

Czy dziedziczący musi być spadkobiercą?

Zgodnie z normami Kodeksu cywilnego osoby będące spadkobiercami:

• ustawowymi – nabywają spadek wraz z jego otwarciem, co następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, 
• testamentowymi – z chwilą otwarcia i ogłoszenia aktu ostatniej woli testatora.

Musisz jednak wiedzieć, że nabycie to nie ma charakteru ostatecznego. Każdemu spadkobiercy bowiem przysługuje uprawnienie do podjęcia w odpowiednim terminie decyzji o przyjęciu lub  odrzuceniu spadku. Następuje to poprzez:

• działanie, a więc złożenie odpowiedniego oświadczenia,
• zaniechanie, czyli nie podejmowanie żadnej czynności.

W jaki sposób można złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może zostać złożone przed:

• sądem lub 
• notariuszem.

Wybór jednego z powyższych sposobów zależy od woli spadkobiercy. Oświadczenie takie można  złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym osobiście lub przez pełnomocnika. Trzeba przy tym pamiętać, że samo pełnomocnictwo w tym przedmiocie powinno mieć także formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym.

Oświadczenie składa się przed sądem:

• rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie, bądź
• w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Sadem spadku jest:

• sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, 
• jeżeli nie da się go ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część,
• w razie braku powyższych podstaw – sąd rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy.

Podkreślić trzeba, że czynność taka ma charakter ostateczny – raz złożonego oświadczenia nie można już odwołać, chyba, że nastąpiło to pod wpływem błędu lub groźby. Okoliczność tego rodzaju należy udowodnić przed sądem. Nie może ono zostać złożone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Jeśli tak się stanie – jest ono nieważne, a więc nie wywołuje żadnych skutków prawnych.

Jeżeli przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku spadkobierca zmarł nie dokonawszy tego, może ono zostać złożone przez jego spadkobierców. Termin, który jest na to przewidziany nie może się skończyć wcześniej aniżeli ten, który przysługuje do złożenia oświadczenia co do spadku po takim zmarłym.

Jaki jest termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku powinno zostać złożone w odpowiednim terminie. Wynosi on sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do dziedziczenia. Dla spadkobiercy ustawowego oznacza to dzień, w którym powziął on wiadomość o śmierci spadkodawcy. Dla spadkobiercy testamentowego jest to data, w której dowiedział się o powołaniu go do spadku w testamencie.

Musisz jednak wiedzieć, że brak oświadczenia spadkobiercy we wskazanym czasie jest jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. 

Do zachowania powyższego terminu, wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o jego odebranie.

Warto wspomnieć, iż w przypadku gdy złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie.

Na jakich zasadach następuje przyjęcie i odrzucenie spadku?

Musisz wiedzieć, że co do zasady, spadkobierca nie może dokonać przyjęcia lub odrzucenia spadku częściowo, a więc w pewnym zakresie spadek przyjąć, a w pewnym z niego zrezygnować. Tym samym odrzucenie lub przyjęcie, z nielicznymi wyjątkami, dotyczyć będzie zawsze całości spadku. 

Zasadą jest ponadto, że spadkobierca powołany do spadku zarówno z mocy testamentu, jak i z mocy ustawy może go odrzucić jako spadkobierca testamentowy, a z kolei przyjąć jako spadkobierca ustawowy.

Przyjmuje się, że w przypadku spadkobiercy ustawowego termin do odrzucenia spadku rozpoczyna bieg w dniu, gdy dowiedział się o otwarciu spadku. Dla spadkobiercy ustawowego dziedziczącego w dalszej kolejności, przeważnie istotna jest natomiast chwila, w której dowiedział się on o wyłączeniu od dziedziczenia spadkobiercy dziedziczącego we wcześniejszej kolejności. Tym samym, brak wiedzy o odrzuceniu spadku oznacza, że termin na odrzucenie spadku przez dalszych spadkobierców nie rozpoczyna swojego biegu. 

Jakie są skutki prawne odrzucenia spadku?

Spadkobierca, który dokonał odrzucenia spadku, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Oznacza to, że nie otrzymuje on żadnej części majątku należącego do schedy spadkowej. Nie odpowiada on też za długi związane ze spadkiem. Dziedziczyć mogą jednak jego zstępni, a więc dzieci, wnuki, prawnuki, etc. Osoba odrzucająca spadek nie ma także prawa do zachowku. O tym czym jest zachowek piszę w artykule „Wydziedziczenie oraz wyłączenie od dziedziczenia” 

Jeżeli odrzucenia spadku dokonają wszyscy spadkobiercy testamentowi, wówczas ma miejsce dziedziczenie ustawowe, którego zasady i kolejność regulują przepisy Kodeksu cywilnego.

Pamiętać także należy, iż w razie, gdy spadkobierca odrzucił spadek w taki sposób, iż dokonał w ten sposób pokrzywdzenia swoich wierzycieli, każdy z nich może żądać, aby czynność ta została uznana przez sąd w stosunku do niego za bezskuteczną. Uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne można żądać w ciągu sześciu miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku, lecz nie później niż przed upływem trzech lat od jego dokonania.

Kodeks cywilny stanowi, że Skarb Państwa ani gmina nie mogą odrzucić spadku, który im przypadł z mocy ustawy. Zaznaczyć przy tym trzeba, że podmioty te nie składają oświadczenia o przyjęciu spadku, a on sam jest uważany za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

W jaki sposób można przyjąć spadek?

Podkreślenia wymaga fakt, że zasady, w jaki sposób może nastąpić przyjęcie spadku określone są w przepisach Kodeksu cywilnego. 

Zgodnie z nimi, może się to odbyć:

• wprost lub
• z dobrodziejstwem inwentarza.

Co oznacza przyjęcie spadku wprost?

Przyjęcie spadku wprost oznacza, że spadkobierca dziedziczy go bez żadnych ograniczeń, w zakresie długów spadkowych. Odpowiada więc za wszystkie z nich całym swoim majątkiem osobistym – zarówno odziedziczonym przysporzeniem spadkowym, jak i tym, którym dysponował w chwili otwarcia spadku.

Wyjątek dotyczy jedynie odpowiedzialności:

• za zapisy zwykłe i polecenia oraz 
• zachowki.

W przypadków tych pierwszych, ogranicza się ona jedynie do wartości stanu czynnego spadku. 

Za te drugie odpowiedzialność takiego spadkobiercy ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

O tym czym są aktywa oraz pasywa wchodzące w skład spadku pisałem w artykule „Co to jest spadek oraz kto może być spadkobiercą? 

Co oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza?

Jeżeli spadkobierca przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza, ponosi on odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Rozumie się przez niego aktywa masy spadkowej, czyli te wchodzące w jego skład składniki majątku, które powiększają wartość i stanowią przysporzenie dla dziedziczącego. Ograniczenie to nie ma zastosowania, jeżeli spadkobierca podstępnie pominął w wykazie inwentarza lub podstępnie nie podał do spisu inwentarza przedmiotów:

• należących do spadku lub 
• przedmiotów zapisów windykacyjnych.

Taki sam skutek następuje, jeśli podstępnie uwzględnił on w wykazie inwentarza lub podstępnie podał do spisu inwentarza nieistniejące długi.

Co to jest wykaz oraz spis inwentarza?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, wykaz inwentarza stanu czynnego spadku to dokument o charakterze prywatnym, który sporządzany jest przez spadkobiercę na urzędowym formularzu. Jest on dostępny m.in. na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości.

Wykaz inwentarza spadku ujawnia:

• przedmioty należące do spadku oraz zapisów windykacyjnych, z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, 
• długi spadkowe i ich wysokość według stanu z chwili otwarcia spadku. 

W razie ujawnienia po złożeniu wykazu dodatkowych danych w powyższym zakresie, dokonuje się jego uzupełnienia. 

Wykaz inwentarza składa się w sądzie albo przed notariuszem, który sporządza z tej czynności protokół i przesyła go do sądu. W obu przypadkach jest to tzw. sąd spadku, o którym pisałem już wcześniej.

Fakt złożenia wykazu inwentarza jest powszechnie jawny. W tym celu sąd spadku niezwłocznie zarządza ogłoszenie o tym, które zamieszcza się na stronie internetowej oraz na tablicy ogłoszeń w jego siedzibie.

Zaznaczyć trzeba, ze spadkobierca, który złożył wykaz inwentarza spłaca długi spadkowe zgodnie z jego treścią. Nie może jednak zasłaniać się brakiem znajomości wykazu inwentarza złożonego przez innego spadkobiercę, zapisobiercę windykacyjnego lub wykonawcę testamentu.

W przeciwieństwie do wykazu, spis inwentarza stanu czynnego spadku jest dokumentem urzędowym. Tworzony jest on przez komornika na podstawie postanowienia sądu o sporządzeniu spisu inwentarza, na wniosek tego, kto uprawdopodobni, że:

• jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku,
• zapisobiercą, 
• wykonawcą testamentu lub 
• wierzycielem mającym pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy. 

Dopuszczalne jest także złożenie wniosku bezpośrednio komornikowi, który w takim przypadku zawiadamia sąd spadku, który wydaje wskazane orzeczenie.

Spis inwentarza zawiera takie same dane, jak wykaz inwentarza. Po wykonaniu postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza komornik przesyła akta sądowi spadku, który może postanowić o jego uzupełnieniu.

Jeżeli sporządzono zarówno spis inwentarza, jak i wykaz inwentarza, a powstaną rozbieżności w zakresie ich treści, wówczas obowiązuje treść tego pierwszego dokumentu. Także od chwili sporządzenia spisu inwentarza, spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjni i wykonawcy testamentu spłacają długi spadkowe zgodnie z jego treścią, a nie brzmieniem wykazu inwentarza. 

Kiedy następuje dziedziczenie się spadku?

Podkreślenia wymaga fakt, że dziedziczenie spadku z:

• ustawy – następuje z chwilą jego otwarcia, a więc śmierci spadkodawcy,
• testamentu – z chwilą otwarcia i ogłoszenia testamentu.

Pojęcie „otwarcia spadku” ma charakter ściśle techniczny. Oznacza ono, że po jego zaistnieniu należące do spadkodawcy prawa i obowiązki majątkowe stają się spadkiem, przyjmując postać wyodrębnionej masy majątkowej, regulowanej przepisami prawa spadkowego.

Pod względem formalnym czas otwarcia spadku stwierdza się na podstawie aktu zgonu spadkodawcy, który przez sądem stanowi dowód zarówno samej śmierci, jak i wskazanie jej daty.

Otwarcie spadku ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia prawa spadkowego. Z jego chwilą bowiem następuje:

• określenie kręgu spadkobierców ustawowych, oraz osób uprawnionych do zachowku,
• ustalenie składu masy spadkowej,
• rozpoczęcie biegu terminów przewidzianych w prawie spadkowym na dokonanie czynności spadkowych,
• nabycie spadku przez spadkobierców, a więc przejście na nich praw i obowiązków spadkodawcy. Stają się oni właścicielami majątku spadkowego, w związku z czym są uprawnieni do podejmowania wszelkich czynności prawnych, które go dotyczą,

Do czynności spadkowych należą przede wszystkim wyznaczone przez przepisy prawne okresy czasu:

• na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku,
• z upływem których następuje przedawnienie roszczeń o zapłatę zachowku,
• na wystąpienie z żądaniem uznania danego spadkobiercę za niegodnego dziedziczenia,
• na wyłączenie małżonka od dziedziczenia, 
• na zakwestionowanie ważności testamentu.